Arbeidstijdenwet: de werkgeversgids voor arbeidstijden, pauzes en oproepcontracten

De Nederlandse Arbeidsinspectie toetst geen enkele wet vaker dan de Arbeidstijdenwet, en de registratieplicht is daarbinnen de bepaling waar de meeste boetes op vallen. Dit is de gids voor wie de administratie zelf voert: de grenzen, de rust, de pauzes en de papieren die u moet kunnen laten zien.

• Maximaal 12 uur per dienst en 60 uur per week, absoluut, zonder cao-uitzondering (artikel 5:7 lid 2 ATW).
• Gemiddeld 55 uur per week over elke 4 aaneengesloten weken. Niet 56, zoals sommige samenvattingen beweren (artikel 5:7 lid 3 ATW).
• Daagse rust van 11 uur, eenmaal per week te verkorten tot 8 uur; na 3 of meer nachtdiensten op rij zelfs 46 uur rust (artikel 5:3 en 5:8 ATW).
• U bewaart de registratie van arbeids- en rusttijden minimaal 52 weken (artikel 3.2:1 ATB).
• Overwerk kent geen wettelijke toeslag: alleen het minimumloon is verplicht boven de gewone uren.
• Een oproepkracht krijgt na 12 maanden binnen een maand een aanbod voor vaste uren (artikel 7:628a lid 5 BW).

Welke wetten regelen de arbeidstijden in Nederland?

Het parlement stelde de Arbeidstijdenwet (ATW) zelf vast; het Arbeidstijdenbesluit (ATB) is de algemene maatregel van bestuur die de wet uitwerkt in praktische regels, zoals de grenzen voor consignatie of de bewaartermijn van uw registratie (ATW en ATB). Artikelen in de ATW worden aangeduid als <hoofdstuk>:<artikel>, dus artikel 5:7 ATW betekent hoofdstuk 5, artikel 7; het ATB gebruikt de fijnere schaal <hoofdstuk>.<paragraaf>:<artikel>. Die codes zijn een vindplaats, geen zin om te ontleden.

Een uitzondering: u hoeft het grootste deel van de ATW niet toe te passen op werknemers van 18 jaar of ouder die jaarlijks ten minste 3 keer het wettelijk minimumloon verdienen. Hetzelfde geldt voor wie namens u hoofdzakelijk leiding geeft (artikel 2.1:1 ATB, bevestigd door de Nederlandse Arbeidsinspectie). Ga na of deze uitzondering voor uw hoger personeel geldt voordat u de rest van deze gids toepast.

Hoeveel uur mag een werknemer maximaal werken?

Twaalf uur per dienst en 60 uur per week zijn de absolute plafonds; daarnaast gelden twee gemiddelden die pieken over een langere periode afvlakken.

De enige grens die een cao mag oprekken, is het 4-wekengemiddelde van 55 uur (artikel 5:7 lid 4 ATW); de andere drie grenzen staan daar volledig buiten. Reken zelf één keer per kwartaal het 4-wekengemiddelde van uw meest ingeroosterde mensen na.

Hoeveel rusttijd moet een werknemer krijgen?

Elke werknemer van 18 jaar of ouder heeft recht op 11 uur onafgebroken rust per etmaal, met een uitzondering die maar één keer per week mag worden gebruikt.

Die 11 uur (artikel 5:3 lid 2 ATW) mag eenmaal per periode van 7×24 uur worden verkort tot minimaal 8 uur, als de aard van het werk of de bedrijfsomstandigheden dat vragen. Voor wekelijkse rust kiest u tussen twee regimes (artikel 5:5 ATW): 36 uur onafgebroken per 7×24 uur, óf 72 uur per 14×24 uur, te splitsen in blokken van elk minimaal 32 uur. Op zondag geldt bovendien een uitgangspunt van geen arbeid, tenzij dat uit de aard van het werk voortvloeit en anders is afgesproken (artikel 5:6 ATW). Kies vooraf welk wekelijkse-rustregime u hanteert en zet dat vast in het rooster.

Hoeveel pauze moet u geven, en wanneer?

Bij een dienst van meer dan 5,5 uur heeft een werknemer recht op minimaal 30 minuten pauze; bij meer dan 10 uur loopt dat op naar 45 minuten.

Beide pauzes zijn splitsbaar in blokken van elk minimaal 15 minuten (artikel 5:4 lid 2 ATW). Een cao mag deze pauzes verkorten, maar nooit onder de 15 minuten voor een dienst boven 5,5 uur. Elk beding dat verder afwijkt, is nietig (artikel 5:4 lid 3 ATW). Voor werknemers van 16 en 17 jaar geldt de 30-minutengrens al vanaf 4,5 uur arbeid per dienst (artikel 5:4 lid 1 ATW). Controleer uw cao voordat u zelf een kortere pauze inplant dan de wettelijke 30 of 45 minuten.

Wat geldt er voor nachtdiensten?

Een nachtdienst is elke dienst met meer dan 1 uur arbeid tussen 00:00 en 06:00, en die dienst mag in de regel niet langer dan 10 uur duren.

Dat volgt uit de definitie in artikel 1:1 onder d ATW en het maximum in artikel 5:8 lid 1 ATW. Onder strikte voorwaarden mag een nachtdienst tot 12 uur duren, maar dan hoogstens 5× per 14 dagen en 22× per 52 weken, gevolgd door minstens 12 uur rust (artikel 5:8 lid 3 ATW). Werkt iemand 16× of vaker in een nachtdienst binnen 16 weken, dan mag het gemiddelde over die periode niet boven 40 uur per week uitkomen (artikel 5:8 lid 2 ATW). Eindigt een nachtdienst na 02:00, dan volgt minimaal 14 uur rust, eenmaal per week te verkorten tot 8 uur; na 3 of meer opeenvolgende nachtdiensten is dat minimaal 46 uur (artikel 5:8 leden 4–5 ATW). Ook het totaal is begrensd: hoogstens 140 nachtdiensten per 52 weken mogen na 02:00 eindigen, en hoogstens 38 uur mag tussen 00:00–06:00 per 2 weken vallen (artikel 5:8 lid 9 ATW). U mag ook niet meer dan 7 opeenvolgende diensten roosteren als daar een nachtdienst tussen zit (artikel 5:8 lid 6 ATW).

Werkgevers vragen vaak of werknemers van 55 jaar en ouder wettelijk minder nachtdiensten hoeven te draaien. Dat is niet zo: een volledige doorzoeking van zowel de ATW als het ATB op leeftijdsverwijzingen levert geen enkele bepaling op voor deze groep. Bestaat zo’n afspraak bij u, dan komt die uit een cao, nooit uit de wet zelf. Tel voor uw meest ingeroosterde nachtwerkers zelf hoe vaak zij per jaar boven 02:00 werken.

Wat zijn de regels voor consignatie, aanwezigheidsdienst en bereikbaarheidsdienst?

Drie verschillende vormen van beschikbaarheid buiten de gewone dienst, elk met eigen grenzen en eigen rusttijd.

Consignatie (artikel 5:9 ATW) mag alleen aan werknemers van 18 jaar of ouder worden opgelegd, en telt zelf niet mee als arbeidstijd. Aanwezigheidsdienst en bereikbaarheidsdienst (ATB, definities) mogen alleen bij cao worden opgelegd. De cao is hier een poort, geen bijstelling.

Combineert u de drie vormen, dan geldt het gezamenlijke maximum van 3 per week en 32 per 16 weken. Leg eerst vast of uw cao aanwezigheids- of bereikbaarheidsdiensten toestaat, want zonder die basis mag u ze niet opleggen.

Gelden er aparte regels voor jongeren en kinderen?

Ja: 16- en 17-jarigen hebben lagere urengrenzen en meer rust, en kinderen onder de 16 mogen in beginsel helemaal niet werken.

Voor jeugdige werknemers (16–17 jaar) liggen vijf grenzen lager dan voor volwassenen.

Nachtarbeid tussen 23:00 en 06:00 is voor deze groep verboden (artikel 2.1:2 ATB). Kinderen onder de 16 vallen onder het verbod van kinderarbeid in ATW Hoofdstuk 3. Er mag alleen worden gewerkt in nauw omschreven, ministerieel toegestane uitzonderingen, en ook dan geldt minimaal 12 uur rust per 24 uur, inclusief 23:00–06:00 (artikel 3:3 lid 3 ATW). Vraag bij elke aanname onder de 18 na of u binnen deze grenzen roostert.

Welke extra bescherming geldt voor zwangere werknemers?

Een zwangere werknemer werkt maximaal 10 uur per dienst en houdt het recht om nachtdiensten te weigeren, en dat geldt door tot 6 maanden na de bevalling.

De hoeveelheid arbeid ligt lager dan voor andere volwassenen.

Nachtdienst kan niet worden verplicht, tenzij u aannemelijk maakt dat dit redelijkerwijs niet anders kan (artikel 4:5 lid 5 ATW). Daarnaast heeft zij recht op extra pauzes tot een achtste van de dienst, die als betaalde arbeidstijd tellen, en op een vast en regelmatig arbeids- en rusttijdenpatroon (artikel 4:5 leden 2–3 ATW). Alle bescherming loopt door tot 6 maanden na de bevalling (artikel 4:7 ATW), en elk beding dat in haar nadeel afwijkt, is nietig (artikel 4:5 lid 7 ATW). Wie borstvoeding geeft, mag tot 9 maanden na de geboorte de arbeid onderbreken voor voeden of kolven, tot een kwart van de dienst (artikel 4:8 ATW). Zet zwangerschap direct bij melding als aparte categorie in het rooster.

Wat moet u registreren over arbeidstijd, en hoe lang bewaart u dat?

U moet een deugdelijke registratie voeren van de daadwerkelijk gewerkte uren, niet alleen een rooster vooraf, en u bewaart die gegevens minimaal 52 weken.

De registratieplicht zelf staat in artikel 4:3 ATW: een deugdelijke registratie van arbeids- en rusttijden die toezicht mogelijk maakt, met de uitwerking overgelaten aan het ATB. De Nederlandse Arbeidsinspectie legt zelf uit: “Dat betekent dat de gewerkte uren ergens genoteerd moeten zijn.” Een rooster vooraf is dus niet genoeg. De bewaartermijn is minimaal 52 weken vanaf de datum van de gegevens (artikel 3.2:1 ATB). Voor bemande mijnbouwinstallaties en windparken op zee moet een afschrift binnen 6 weken op het Nederlandse hoofdkantoor aanwezig zijn (artikel 3.1:1 ATB).

Dit is de bepaling waarop de Arbeidsinspectie het vaakst een boete oplegt, dus zorg dat de registratie de daadwerkelijk gewerkte tijden vastlegt, en niet alleen het geplande rooster.

Kan een werknemer om andere werktijden vragen?

Ja: onder de Wet flexibel werken kan een werknemer na 26 weken dienstverband een verzoek doen om aanpassing van uren, werktijd of werkplek, en bij geen tijdige beslissing gaat het verzoek automatisch door.

De regeling geldt niet voor werkgevers met minder dan 10 werknemers, al moeten die dan wel zelf een eigen regeling treffen voor dit recht (artikel 2 lid 18 Wet flexibel werken). Een werknemer die minstens 26 weken in dienst is, dient het verzoek minimaal 2 maanden voor de gewenste ingangsdatum schriftelijk in. Bij onvoorziene omstandigheden beslist u binnen 5 werkdagen in plaats van de normale termijn (artikel 2 leden 1 en 3 Wet flexibel werken). U moet een verzoek om aanpassing van uren of werktijd inwilligen, tenzij zwaarwegende bedrijfs- of dienstbelangen zich daartegen verzetten; bij een verzoek om de werkplek hoeft u het alleen te overwegen (artikel 2 leden 5–7 Wet flexibel werken). Beslist u niet uiterlijk 1 maand voor de gewenste ingangsdatum, dan wordt de aanpassing automatisch doorgevoerd zoals aangevraagd (artikel 2 lid 12 Wet flexibel werken). Zet die termijn van 1 maand voor elk verzoek meteen in de agenda.

Moet u overwerk extra betalen?

Nee. Er bestaat in Nederland geen wettelijke overwerktoeslag.

Noch de Arbeidstijdenwet, noch Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek verplicht tot een extra percentage zoals 125% of 150%. Wat wel altijd geldt: de Rijksoverheid bevestigt dat over meerwerk en overwerk ten minste het wettelijk minimumloon verschuldigd is. Alles daarboven (een toeslag, tijd-voor-tijd, een vaste vergoeding) komt uitsluitend uit de cao of de individuele arbeidsovereenkomst. Leg vast welke cao op uw personeel rust, en reken pas een toeslag als die cao daar expliciet in voorziet.

Wat zijn de regels voor oproepcontracten?

Bij een oproepovereenkomst geldt een minimale oproeptermijn van vier dagen, een minimumbetaling van drie uur per oproep, en na twaalf maanden een verplicht aanbod voor vaste uren.

U mag een oproepkracht niet verplichten te komen als u de tijdstippen niet ten minste 4 dagen van tevoren schriftelijk of elektronisch heeft aangekondigd. Trekt u een oproep binnen die 4 dagen alsnog in of wijzigt u die, dan blijft het volledige loon van de oorspronkelijke oproep verschuldigd (artikel 7:628a leden 2–3 BW). Een cao mag deze termijn verkorten, maar nooit onder de 24 uur (artikel 7:628a lid 4 BW). Zodra de arbeidsovereenkomst 12 maanden heeft geduurd, doet u binnen een maand een aanbod voor een vaste arbeidsomvang gelijk aan het gemiddelde van die 12 maanden. De werknemer krijgt vervolgens minimaal een maand om te beslissen (artikel 7:628a lid 5 BW).

Dit gebied gaat op de schop: de Wet meer zekerheid flexwerkers is aangenomen door zowel Tweede als Eerste Kamer en treedt volgens de vaststellingsbesluit voor de algemene bepalingen in werking op 1 januari 2028 (Staatsblad 2026, 206). Vanaf die datum vervangt een “bandbreedtecontract” het huidige oproepcontract, met een vast afgesproken minimum- en maximumaantal uren waarvan het verschil hoogstens 130% mag zijn. Tot die datum blijft artikel 7:628a BW zoals hierboven beschreven de geldende regel. Behandel de huidige regels dus als de norm voor nu, en plan de overstap naar het bandbreedtecontract pas voor 2028 in.

Wat kost een overtreding van de Arbeidstijdenwet?

Overtreding van de urengrenzen kost in de basis € 200 per persoon per dag, maar het ontbreken van een deugdelijke registratie kost € 10.000.

De boetegrondslag ligt in artikel 10:5 ATW. De bedragen zelf staan in de Beleidsregel boeteoplegging Arbeidstijdenwet en Arbeidstijdenbesluit 2013 (BWBR0032353). De Nederlandse Arbeidsinspectie vat ze samen als € 200 per persoon per dag voor overtreding van de urengrenzen, en € 10.000 voor het ontbreken van een deugdelijke registratie. Overtreding van het verbod van kinderarbeid kost € 1.000 tot € 2.000 per persoon per dag. Bedrijfsgrootte werkt als vermenigvuldiger: 0,5× voor minder dan 10 werknemers, 0,75× voor 10 tot 50, en 1,5× voor 100 of meer. Bij een direct opgelegde boete zonder waarschuwing geldt een extra factor van 1,5, en bij herhaling kan het bedrag met 100% tot 200% oplopen. Andere, specifiekere boetebedragen uit de bijlage zijn hier bewust niet genoemd omdat ze niet apart zijn nagetrokken. Reken bij een controle met het bedrijfsgrootte-percentage van uw eigen organisatie, niet met het kale normbedrag.

Wat kan een cao wel en niet aanpassen, en wat is altijd verplicht?

Een cao kan een beperkt aantal grenzen verruimen of een pauze verkorten, maar de absolute urengrenzen, de registratieplicht en alle zwangerschapsbescherming staan daar volledig buiten.

Een cao kan drie grenzen aanpassen.

Zonder cao mag u aanwezigheids- of bereikbaarheidsdiensten helemaal niet opleggen. Daar is de cao een poort, geen bijstelling.

Wat altijd verplicht blijft, ongeacht cao of contract:

Ga bij twijfel uit van de wettelijke bodem, tenzij u de cao-bepaling zwart op wit voor u heeft liggen.

Wat gaat er in de praktijk mis met de registratieplicht?

Bij de meeste werkgevers is het geen juridisch probleem maar een administratief: niemand legt per persoon vast wat er daadwerkelijk is gewerkt, in een vorm die u 52 weken later nog kunt tonen. Dat telt vooral zodra u ploegendiensten, nachtwerk of oproepkrachten combineert, want daar raken het 4-wekengemiddelde en de bewaartermijn het snelst uit het zicht.

Taito.ai legt de registratie van arbeids- en rusttijden per werknemer vast en bewaart die, zodat u de gegevens die de Arbeidsinspectie verwacht zo kunt opvragen.

Zie het complianceoverzicht voor Nederlandse arbeidsregels voor de rest.

Bronnen

• Arbeidstijdenwet (ATW)
• Arbeidstijdenbesluit (ATB)
• Burgerlijk Wetboek, Boek 7
• Wet flexibel werken
• Nederlandse Arbeidsinspectie — doel en opbouw van de Arbeidstijdenwet
• Nederlandse Arbeidsinspectie — boetes onder de Arbeidstijdenwet
• Beleidsregel boeteoplegging Arbeidstijdenwet en Arbeidstijdenbesluit 2013 (BWBR0032353)
• Rijksoverheid.nl — minimumloon bij meerwerk en overwerk
• Staatsblad 2026, 206 — inwerkingtredingsbesluit Wet meer zekerheid flexwerkers

Disclaimer

Taito.ai geeft geen juridisch, fiscaal of boekhoudkundig advies. Dit artikel is algemene informatie over de wet zoals die gold op de datum hierboven, geen advies over uw situatie en geen vervanging daarvan. Bedragen en grenzen veranderen. Overleg met een gekwalificeerde adviseur voordat u op basis hiervan handelt.